Khi nhắc đến Matcha Nhật Bản, nhiều người thường nghĩ ngay đến sắc xanh đặc trưng, vị umami, một chén trà nóng hoặc ly Matcha Latte hiện đại. Nhưng trong văn hóa Nhật Bản, Matcha không đơn thuần là một loại thức uống.
Một chén Matcha có thể được cảm nhận bằng nhiều giác quan cùng lúc: nhìn màu trà, ngửi hương thơm, lắng nghe âm thanh khi đánh trà, cảm nhận chén trà bằng đôi tay và cuối cùng là thưởng thức hương vị.
Đó cũng là tinh thần thú vị của nghệ thuật thưởng trà Nhật Bản: uống trà không nhất thiết phải vội vàng. Thay vào đó, người thưởng trà dành sự chú ý cho từng chi tiết nhỏ trong khoảnh khắc đang diễn ra.
Vậy vì sao Matcha lại có thể đánh thức cả 5 giác quan?
Matcha trong văn hóa trà đạo Nhật Bản
Matcha giữ vị trí quan trọng trong chanoyu, thường được hiểu là trà đạo Nhật Bản. Đây là nghệ thuật xoay quanh việc chuẩn bị, phục vụ và thưởng thức Matcha trong một không gian được sắp đặt cẩn thận.
Theo Cơ quan Du lịch Nhật Bản (JNTO), trà đạo biến việc chuẩn bị và phục vụ trà thành một hình thức nghệ thuật, trong đó không chỉ trà mà cách chuẩn bị, dụng cụ và không gian đều góp phần tạo nên trải nghiệm.

Trong một buổi trà, người tham gia không chỉ quan tâm đến hương vị của Matcha. Họ còn chú ý đến chawan – chén trà, chasen – dụng cụ đánh trà, cách chủ trà thực hiện từng động tác và cả không gian xung quanh. Vì vậy, có thể nói rằng trải nghiệm Matcha bắt đầu trước cả khi trà chạm vào đầu lưỡi.
1. Thị giác – Cảm nhận Matcha Nhật bằng đôi mắt
Ấn tượng đầu tiên về Matcha thường đến từ màu sắc. Khi bột Matcha được đặt trong chén, màu xanh tự nhiên của trà ngay lập tức tạo nên cảm giác thị giác đặc trưng. Sau khi được đánh với nước, bề mặt Matcha có thể xuất hiện một lớp bọt mịn, tạo nên vẻ đẹp riêng cho chén trà.
Tuy nhiên, “Matcha càng xanh càng tốt” không phải là nguyên tắc tuyệt đối để đánh giá chất lượng Matcha. Màu sắc cần được xem xét cùng nhiều yếu tố khác như giống trà, vùng trồng, phương pháp canh tác, thời điểm thu hái, chế biến và mục đích sử dụng.
Trong trà đạo, thị giác còn được mở rộng sang chawan – chiếc chén đựng trà.
Người thưởng trà không chỉ nhìn Matcha bên trong mà còn có thể quan sát hình dáng, chất liệu, hoa văn và những đặc điểm riêng của chiếc chén.
Theo nghi thức thưởng trà của Urasenke, sau khi nhận và uống Matcha, người uống còn quan sát chiếc chén như một phần của trải nghiệm thưởng trà. Như vậy, trước khi uống Matcha, đôi mắt đã bắt đầu thưởng thức trà.
2. Khứu giác – Hương thơm kể câu chuyện về Matcha
Nếu màu sắc là ấn tượng đầu tiên thì hương thơm chính là lớp cảm nhận tiếp theo.
Khi nước được thêm vào Matcha và bột trà bắt đầu được đánh, hương thơm của trà dần mở ra. Tùy từng loại Matcha, người thưởng trà có thể cảm nhận những sắc thái khác nhau như cỏ non, thực vật, hạt, rong biển nhẹ hoặc hương trà xanh đặc trưng.
Matcha được sản xuất từ tencha – loại lá trà được che phủ trước khi thu hái, sau đó trải qua quá trình hấp, làm khô và loại bỏ phần thân, gân trước khi được nghiền thành bột. Chính nguyên liệu và quá trình chế biến góp phần tạo nên đặc điểm hương vị riêng của từng Matcha.
Thay vì uống ngay sau khi pha, hãy thử dành vài giây để cảm nhận mùi thơm.
Một khoảng dừng rất ngắn đôi khi giúp chúng ta nhận ra rằng Matcha không chỉ có “mùi trà xanh”, mà còn có thể chứa nhiều tầng hương tinh tế hơn.
3. Thính giác – Lắng nghe âm thanh của Matcha Nhật
Trong 5 giác quan, thính giác có lẽ là giác quan ít được nhắc đến nhất khi nói về Matcha. Nhưng nếu từng xem một buổi trà đạo Nhật Bản, bạn sẽ nhận ra không gian thưởng trà thường rất yên tĩnh. Trong sự tĩnh lặng đó, những âm thanh nhỏ trở nên rõ ràng hơn. Đó có thể là tiếng nước được rót vào chawan, tiếng chasen di chuyển nhanh trong lòng chén hoặc tiếng các dụng cụ bằng tre, gốm chạm nhẹ vào nhau.
Chasen là dụng cụ truyền thống được làm từ tre và dùng để đánh Matcha.Âm thanh của chasen không đơn thuần là tiếng động trong quá trình pha trà. Nó góp phần tạo nên nhịp điệu cho toàn bộ quá trình chuẩn bị Matcha.
Và đôi khi, nghe được sự yên tĩnh cũng là một phần của việc thưởng trà.
4. Xúc giác – Cảm nhận Matcha Nhật Bản bằng đôi tay
Trước khi uống Matcha, người thưởng trà đã có một sự tương tác trực tiếp với chiếc chén. Đó là xúc giác.
Một chiếc chawan có thể mang lại cảm giác hoàn toàn khác nhau tùy vào chất liệu, trọng lượng, độ nhám và hình dáng. Chén có thể ấm trong lòng bàn tay. Bề mặt có thể mộc mạc hoặc nhẵn mịn. Thành chén có thể dày hoặc mỏng. Những cảm giác tưởng như rất nhỏ này lại góp phần tạo nên trải nghiệm tổng thể.
Trong nghi thức trà đạo của Urasenke, người uống Matcha nâng chén bằng hai tay và xoay chén trước khi uống. Sau khi thưởng trà, chiếc chén tiếp tục được quan sát. Điều đó cho thấy chawan không chỉ là “vật đựng Matcha”. Chiếc chén cũng là một phần của nghệ thuật thưởng trà.
5. Vị giác – Khám phá chiều sâu của Matcha Nhật
Cuối cùng là vị giác – giác quan quen thuộc nhất khi nói về Matcha. Một Matcha Nhật Bản có thể mang đến nhiều tầng cảm nhận khác nhau: vị umami, vị trà đậm, chút đắng, chát và hậu vị kéo dài.
Trong trà đạo, Matcha thường được sử dụng theo hai cách phổ biến là usucha – trà loãng và koicha – trà đặc. Đặc biệt, khác với trà lá thông thường, khi uống Matcha, người thưởng trà sử dụng trực tiếp phần bột trà đã được nghiền mịn.
Vì vậy, trải nghiệm vị giác của Matcha có thể khá khác biệt. Một chút đắng không nhất thiết đồng nghĩa Matcha kém chất lượng. Tương tự, một chút chát cũng không phải lúc nào là điểm trừ.
Điều quan trọng là sự cân bằng.Một Matcha phù hợp có thể tạo nên sự hài hòa giữa vị umami, độ đắng, độ chát, hương thơm và hậu vị. Đó cũng là lý do người yêu Matcha thường không chỉ hỏi “Matcha có đắng không?” mà còn quan tâm đến Matcha có hậu vị như thế nào?
5 giác quan tạo nên trải nghiệm Matcha trọn vẹn
Nếu chỉ uống Matcha, chúng ta có thể chỉ nhớ:
“Matcha có vị đắng.”Nhưng khi sử dụng cả 5 giác quan, câu chuyện sẽ trở nên phong phú hơn:
👁️Mắt – nhìn sắc xanh và vẻ đẹp của chén trà.
👃Mũi – cảm nhận hương thơm của trà.
👂Tai – lắng nghe tiếng nước và chasen.
🖐️Tay – cảm nhận nhiệt độ, chất liệu của chawan.
👅Lưỡi – khám phá umami, đắng, chát và hậu vị.

Đây là cách một thức uống đơn giản có thể trở thành một trải nghiệm văn hóa.Matcha vì thế không chỉ được “uống”. Matcha được cảm nhận.
Đằng sau một chén Matcha là cả hành trình từ vùng trồng, giống trà, phương pháp canh tác, che phủ, thu hái, chế biến đến nghiền thành bột.
Mỗi yếu tố đều có thể góp phần tạo nên sự khác biệt về màu sắc, hương thơm, vị umami và hậu vị.
Với JFJ Việt Nam, Matcha Nhật Bản không chỉ là nguyên liệu cho những món đồ uống hiện đại. Matcha còn là câu chuyện về vùng trà, kỹ thuật chế biến và văn hóa thưởng trà đã được hình thành qua nhiều thế hệ.

